Dişleri garaltmaklyk — Gündogar we Günorta-Gündogar Aziýa halklarynyň arasynda gadymy döwürlerden bäri dowam edip gelýän özboluşly däpdir. Bu däp adamlar üçin "özüňkini" "ýatdan" tapawutlandyrmak, adamlary jyn-şeýtanlardan, medeniýetli halky bolsa "wagşylardan" saýhallamak ýaly birnäçe möhüm wezipäni ýerine ýetiripdir.
Täze ylmy barlaglar bu däbiň eýýäm 2000 ýyl mundan ozal, häzirki Wýetnamyň çäginde dörän Dongşon medeniýeti (Demir asyry) döwründe bolandygyny görkezdi. Mundan ozal, taryhy tapyndylardaky dişleriň gara örtügini diňe "betel" (ýerli ösümlik) çeýnemegiň netijesi diýip çaklaýardylar.
Alymlar Demir asyryna degişli iki sany we XVII asyra degişli bir sany dişi derňediler. Barlaglar netijesinde syrçadaky gara gatlagyň tebigy däl-de, eýsem ýörite dermanlar arkaly emele getirilendigi anyklandy - dişiň ýüzünde demriň we kükürdiň galyndylary tapyldy.
Dongşon ýaşaýjylary demir duzlaryny taninler (ösümlik madda) bilen garypdyrlar. Bu himiki reaksiýa netijesinde "demir-tanat" diýlip atlandyrylan durnukly gara kompleks emele gelipdir. Bu usul gadymy döwürlerde ulanylan gara syýalaryň ýasalyşyna meňzeşdir.
Bu tapyndylar gadymy Hytaý çeşmeleriniň maglumatlaryny hem tassyklaýar. Şol döwrüň Hytaý ýazgylarynda häzirki Wýetnamyň çäginde "Gara dişli adamlar patyşalygynyň" bolandygy agzalýar. Bu bolsa Demirgazyk Wýetnamyň we Günorta Hytaýyň arasyndaky gadymy medeni gatnaşyklaryň subutnamasydyr.
Barlagyň netijeleri Archaeological and Anthropological Sciences žurnalynda çap edildi.
