Tebigy betbagtçylyklar adatça uly möçberli weýrançylyklar bilen utgaşyp gelýär. Emma taryh olaryň käbirleriniň has köp zada ukyplydygyny görkezýär - olar adamzadyň ösüşiniň ugruny üýtgedip hem bilerler.
Asyrlarboýy ýer titremeleri, siller, wulkan atylmalary we tupanlar güýçli imperiýalary gowşatdy, harby ýörişleri bökdedi, adamlaryň dünýägaraýşyny üýtgetdi hem-de jemgyýeti binagärlige we howpsuzlyga çemeleşmelerini täzeden gözden geçirmäge mejbur etdi.
Aşakda taryhda çuňňur yz galdyran iň ölüm howply tebigy betbagtçylyklaryň bäşisi getirilýär.
Minoý wulkan atylmasy: gadymy siwilizasiýanyň pese gaçmagy
Miladydan öňki 1600-nji ýyllar töwereginde gadymy taryhdaky iň güýçli wulkan atylmalarynyň biri Fera adasynda (häzirki Santorini) bolup geçdi. Atmosferany ägirt uly kül massalary gaplady, ilatly ýerler wulkan çökündileriniň aşagynda gömüldi we Egeý deňziniň üstünden bolsa weýran ediji sunamiler geçdi.
Zarbanyň esasy bölegi Krit adasynda ýerleşýän Minoý siwilizasiýasyna düşdi. Minoýlar şol döwürde Ortaýer deňziniň iň ösen halklarynyň biridi: olar deňiz söwda ýollaryny gözegçilikde saklapdyrlar, güýçli deňiz güýçlerine eýe bolupdyrlar we uly-uly köşkleri gurupdyrlar. Bu betbagtçylyk olaryň ykdysadyýetine zyýan ýetiripdir we sebiti öňki täsirliliginden mahrum edipdir. Siwilizasiýa dessine ýok bolup gitmese-de, betbagtçylyk onuň pese gaçmagyny çaltlaşdyrypdyr we mikenlileriň gülläp ösmegine ýardam edipdir. Mundan başga-da, alymlar bu wakany köplenç Platonyň Atlantida baradaky rowaýatynyň gelip çykyşy bilen baglanyşdyrýarlar.
Mongol imperiýasyna garşy taýfunlar
XIII asyrda Mongol imperiýasy dünýäde iň uly gury ýer güýjüne öwrüldi. Aziýanyň we Ýewropanyň köp bölegini basyp alan mongollar Ýaponiýany basyp almaga synanyşdylar we 1274-nji we 1281-nji ýyllarda iki sany uly möçberli deňiz ekspedisiýasyna başladylar. On müňlerçe esgeri daşamak üçin ägirt uly flotlar ýygnaldy.
Iki çozuş hem güýçli taýfunlar sebäpli şowsuz tamamlandy. Tupanlar gämileriň köpüsini ýok etdi we basybalyjy güýçleri Ýaponiýanyň kenarynda berk ornaşmazdan öň dargady. Ýaponiýada bu halas ediji tupanlara "kamikadze" - "ylahy ýeller" diýip at berdiler. Bu tebigy hadysa ýurduň garaşsyzlygyny saklamaga kömek etdi, mongollaryň gündogara tarap hereketini togtatdy we ýapon jemgyýetiniň ylahy goraga bolan ynamyny güýçlendirdi.
1556-njy ýyldaky Şensi ýertitremesi: lýos gaýalarynda betbagtçylyk
Min nesilşalygy döwründe Hytaýyň Şensi welaýatynda bolan ýertitremesi adamzat taryhynda iň heläkçilikli hasaplanýar. Ol takmynan 830 000 adamyň ölümine sebäp boldy.
Pidalaryň ägirt uly sany ýerli ýaşaýyş durmuşy bilen baglanyşyklydy: sebitiň köp ýaşaýjylary ýumşak lýos gaýalarynda oýlup ýasalan emeli gowaklarda ýaşaýardylar. Ilkinji ýertitremelerde bu jaýlar derrew ýykyldy. Bu betbagtçylyk köp sanly obalary, ýollary we oba hojalyk ýerlerini doly weýran etdi we ýerli dolandyryş ulgamyny sandan çykardy. Bu betbagtçylyk weýrançylyklaryň möçberiniň diňe bir tebigatyň güýçlerine däl, eýsem adam durmuşynyň guralyşyna-da baglydygyny aýdyň görkezdi. Soňra ol has howpsuz gurluşygyň we şäherleri taslamalaşdyrmagyň ösüşine itergi berdi.
1755-nji ýyldaky Lissabon ýertitremesi: ylmyň döremegi
1755-nji ýylyň 1-nji noýabrynda, Ähli keramatlylaryň gününde, güýçli ýertitremesi Lissabony weýran etdi. Şol pursat köp raýatlaryň baýramçylyk gulluklaryna gatnaşýandygy sebäpli, ybadathanalaryň ýykylmagy köp sanly adam pidalaryna sebäp boldy. Ýer yranmalaryndan soň şähere sunami geldi, soňra bolsa uly ýangynlar tutaşdy. Dürli çaklamalara görä, betbagtçylykda 100 müňe golaý adam öldi.
Bu betbagtçylygyň netijeleri Ýewropadaky intellektual klimaty üýtgetdi. Öňler şeýle wakalar jemgyýet tarapyndan diňe ylahy jeza hökmünde kabul edilýärdi. Lissabonyň weýran bolmagy Aň-bilim filosoflaryny (şol sanda Wolter), alymlary we syýasatçylary rasional jogaplary gözlemäge mejbur etdi. Betbagtçylyk ylmy seýsmologiýanyň ösüşine itergi berdi we Lissabonyň özi soňra täze, has oýlanyşykly we durnukly şäher meýilnamasyny ulanyp täzeden guruldy.
Hytaýda 1931-nji ýylyň Beýik suw joşmasy
1931-nji ýylda Hytaýda bolan suw joşmasy dünýäde iň uly ynsanyýet betbagtçylyklaryň biri hasaplanýar. Güýçli ýagyş we garlaryň çalt eremegi ýurduň esasy derýalarynyň, şol sanda Ýaňsyzy we Huaýhe derýalarynyň kenarlaryndan daşmagyna we giň meýdanlary suw basmagyna sebäp boldy.
Betbagtçylyk bir milliondan dört milliona çenli adamyň ölümine sebäp boldy. Adamlar sil suwlaryndan, şeýle hem soňraky açlykdan, epidemiýalardan we infrastrukturanyň weýran bolmagyndan öldi. Şäherler we obalar uzak wagtlap suw astynda galdy we millionlarça adam öýsüz galdy. Bu wakalar Hytaýyň ýolbaşçylaryny suw joşmasyndan goranmaklyga, derýa ulgamlarynyň dolandyrylyşyna, şäher gurluşygyna we ilatly ýerlerde oba hojalygyna çemeleşmelerini düýpli täzeden gözden geçirmäge mejbur etdi.
Taryh tebigy betbagtçylyklaryň diňe bir weýrançylyk döwri däldigini subut edýär. Olaryň uzak möhletli netijeleri jemgyýetiň taýýarlygy, jogaby we olardan sapak almak ukyby bilen kesgitlenýär. Tebigy betbagtçylyklaryň esasy mirasy köplenç binagärlikde döredýän giň möçberli üýtgeşmelerdir.
