Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň bilim esasly ulgama geçmegi we durnukly ösmegi üçin uniwersitetler we startaplar esasy hereketlendirijilere öwrülýär.
"Türkmentel-2025" sergisiniň we ylmy maslahatynyň çäklerinde Türkmenistanda bilim ykdysadyýetini ösdürmäge bagyşlanan mejlis geçirildi. Oňa öňdebaryjy bilermenler, bilim we innowasiýa düzümleriniň wekilleri gatnaşdy.
Mejlisde çykyş edenleriň arasynda Türkmenistanyň bilim ministriniň orunbasary Azat Ataýew, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň IT-parklarynyň we tehnoparklarynyň ýolbaşçylary, Russiýa Federasiýasynyň Innopolis innowasion uniwersitetiniň, Estoniýanyň "eGa Academy" guramasynyň, hususy startap-akseleratoryň we Türkmenistanyň Ykdysatçylar birleşiginiň wekilleri boldy.
Bilermenler öz çykyşlarynda birnäçe gyzykly görkezijileri beýan etdiler.
Hususan-da, Azat Ataýew häzirki wagtda ählumumy ykdysadyýetde gymmatlylygyň bilim we maddy däl aktiwleriň tarapyna üýtgäp barýandygyny belläp geçdi. Mysal üçin, dünýäniň öňdebaryjy 10 kompaniýasy jemi içerki önümiň (JIO) takmynan 2,2%-ini öndürýär, ýöne olarda işe ukyply ilatyň diňe 0,048%-i işleýär. Başgaça aýdylanda, bu kompaniýalardaky zähmetiň netijeliligi ortaça dünýä derejesinden takmynan 46 esse ýokary we bularyň hemmesi tehnologiýalaryň, intellektual kapitallyň we innowasiýalaryň hasabyna amala aşyrylýar.
Onuň sözlerine görä, Türkmenistanyň 2022–2052-nji ýyllar üçin durmuş-ykdysady ösüşiniň Milli maksatnamasy hem bilime esaslanýan ykdysadyýete geçmegi we ylym, tehnologiýa hem-de ynsan kapitalyna daýanýan durnukly ösüşi öň hatara çykarýar.
Mejlisde beýan edilen esasy görkezijiler we faktlar:
Biznes gymmatynyň global gurluşy üýtgedi:
- 40 ýyl mundan ozal öňdebaryjy kompaniýalaryň aktiwleriniň 80%-e çenlisini maddy serişdeler düzýärdi.
- Häzirki wagtda aktiwleriň 90%-e çenlisi maddy däl: intellektual eýeçilik, programma üpjünçiligi, algoritmler, brendler.
- Türkmenistanyň ilatynyň ortaça ýaşy 26,9 ýaş bolup, bu ýokary tizlikli ykdysady ösüş üçin "demografik mümkinçilik penjiresini" döredýär.
Türkmenistanyň geljekki hünärleriniň sanawyna ykdysadyýetiň 11 ugry boýunça 158 geljegi uly hünär (agrar-senagat toplumyndan IT, energetika, lukmançylyga çenli) girýär.
Geljekki uniwersitetler innowasiýalaryň we startaplaryň merkezleri hökmünde görülýär, olar şulary üpjün edýär:
- Laboratoriýalarda we hakatonlarda ideýalaryň döredilmegi;
- Inkubatorlarda konsepsiýanyň subutnamasyny (proof of concept) goldamak;
- Tehnoparklarda we prototip merkezlerinde nusgalaryň (prototipleriň) işlenip taýýarlanmagy;
- Akseleratorlar, demo-günler we maýadarlaryň klublary arkaly maýa goýumlaryny çekmek;
- Tehnologiýalary geçiriş merkezleri arkaly bazara çykarmak (patentler, lisenziýalar, senagat hyzmatdaşlaryny gözlemek).
Emeli aňyň zähmet bazaryna täsiri ara alnyp maslahatlaşyldy:
- Iň uly töwekgelçilik meýilnamalaşdyrylan maglumat işi bilen baglanyşykly hünärlere (buhgalterler, käbir hukukçylar we administratorlar, ofis hünärleri, logistika, hyzmat) garaşýar;
- Döredijilige, tankydy pikirlenmäge, aragatnaşyga we telekeçilik ukyplaryna bolan isleg artýar.
Şeýle-de, Türkmenistanda çap we patent işjeňligini, Ylmy-barlag we tejribe-konstruktorçylyk (YB we TK) işlerinden gelýän girdejileri, halkara taslamalara gatnaşmagy öz içine alýan 6 bölümden we 53 görkezijiden ybarat bolan täzelenen uniwersitetler reýtinginiň girizilendigi bellenildi.
Sessiýa beýleki ýurtlaryň IT-parklary, uniwersitetleri we akseleratorlary bilen halkara hyzmatdaşlygyň we tejribe alyşmagyň roly baradaky pikir alyşmalar bilen tamamlandy.
