Alymlar standart 110 gramlyk pagtadan köýnekçäniň çig mal görnüşinden başlap, utilizasiýa edilýänçä tutuş ömür siklini yzarladylar. Hasaplamalara görä, şeýle köýnekçäniň birini öndürmek üçin 197 gram pagta süýümi gerek bolýar.
Görlüp oturylsa, maýka öndürilýän wagtynda, heniz taýýar eşikler dükanynyň tekjelerine ýetmänkä, pagta süýüminiň takmynan 44%-iniň ýitirilýändigi mälim boldy.
Norwegiýanyň SINTEF institutynyň hem-de Norwegiýanyň Ylym we tehnologiýa uniwersitetiniň (NTNU) alymlary iň uly ýitginiň ýüplük öndürilýän wagtynda bolup geçýändigini, şonda 49 gram töweregi materialyň ýitirilýändigini anykladylar.
Ýene-de 17 gramy himiki taýdan işlenilýän we boýalýan wagtynda ýitirilýär. Edil şol mukdardaky material biçmek we tikmek tapgyrlarynda galyndylar görnüşinde zaýa bolýar.
Netijede, ösdürilip ýetişdirilen pagtanyň 44%-i gös-göni fabrikanyň özünde önümçilik galyndysyna öwrülýär. Paradoks, bir köýnekçe öndürmek üçin gerek bolan pagtany ösdürip ýetişdirmäge takmynan 2700 litr suw gerek bolýar (bir adam üçin iki ýyllyk agyz suwy). Suw serişdeleri adatça gurak sebitlerde azalýar, ýöne bu tagallanyň ýarysy diýen ýaly Bangladeşdäki zawodlarda boş ýere gidýär.
Modelirlemek üçin hünärmenler dünýäniň dokma senagatynyň hakyky ýollaryny ulandylar: önümçilik Bangladeşde (iň uly egin-eşik eksportçylarynyň biri), sarp edilişi Norwegiýada, egin-eşikleri sargyt etmek Litwada we mehaniki taýdan gaýtadan işlemek Hindistanda ýerleşýärdi. Ilkinji 197 gram pagtanyň diňe 33 gramy (17%) bu global konweýer hataryndaky ýapyk gaýtadan işleme sikline gaýtarylýar. Şol bir wagtyň özünde, ekologiýa taýdan öňdebaryjy ýurt hasaplanýan Norwegiýada egin-eşikleriň diňe 40%-i aýratyn ýygnalýar - galany hojalyk galyndylary bilen bilelikde ýakylýar.
Hakyky ýagdaý hasam gynandyryjy bolup çykdy. Bangladeşde zawodlardan çykan "jut" diýlip atlandyrylýan mata gyýkyndylary giň gerimli kölegedäki ykdysadyýeti döretdi. Bu senetçilik galyndylary ýerli toparlar tarapyndan gözegçilik edilýär, preslenýär we resmi däl ýagdaýda gaýtadan satylýar. Berk hasabyň ýoklugy sebäpli, bu möçberler kanuny, ýokary hilli gaýtadan işleme zynjyrynyň daşynda galýar we utilizasiýanyň şonsuzam ujypsyz görkezijilerini hasam pes görkezýär.
Barlagyň awtorlary meseläniň dört çözgüdini matematiki taýdan hasapladylar:
Eşik ýygnamagy artdyrmak (40%-den 90%-e çenli). Süýümiň gaýtadan dikeldilmegi 37% -e çenli artar, ýöne ulanylan geýimleri dünýäniň ýarpysyny geçip daşamagyň logistikasy köp ýangyç ýakýandygy sebäpli adamzadyň uglerod yzlary diňe 2% azalar.
Bangladeşde “ýaşyl” energiýa geçmek. Bu bug gazlarynyň zyňyndylaryny 9% azaldar, ýöne pagta önümçiligi üçin suwuň we ýeriň ägirt uly sarp edilişini çözmez.
"Jut"-y ýerinde gaýtadan işlemek. Fabrik gyýkyndylaryny Bangladeşiň içinde gönüden-göni ýygnamak we gaýtadan işlemek çig malyň gaýdyp geliş derejesini 44%-e çenli ýokarlandyryp biler.
Stanoklary döwrebaplaşdyrmak. Egrilende we biçilende ýitgileri ösen kärhanalaryň derejesine çenli azaltmak global pagta islegi 25% we parnik gazlarynyň zyňyndylaryny 10% azaldar.
Şuňa laýyklykda, Ýewropa Bileleşigi önüm öndürijilerden 2030-njy ýyla çenli gaýtadan işlenen süýümi ulanmagy talap etmegi meýilleşdirýär. Şeýle-de bolsa, norwegiýaly barlagçylar Ýewropanyň kanunlarynyň meselä (Ýewropadaky zibilhanalary) gijigip baş galdyrýandygyny, şol bir wagtyň özünde Aziýa ýurtlarynda "baş sebäbi" - netijesiz önümçiligi düýbünden äsgermezçilik edýändigini duýdurýarlar. Dokma pudagynda ekologiýa ugrundaky göreş sarp edijileriň zibil gutularyndan gönüden-göni brendleriň önümçilik sehlerine geçmelidir.
