ÝUNESKO-nyň 2025-nji ýyldaky barlagyna görä, Bütindünýä mirasynyň sanawyndaky ýadygärlikleriň 80%-i howa şertleriniň üýtgemegi sebäpli weýran bolmak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
Öňler esasy howp hökmünde uruşlar we rewolýusiýalar sebäp bolan bolsa, häzirki wagtda eroziýa, aşa gyzgynlyk we tupanlar gadymy agaç we daş materiallaryna öwezini dolup bolmajak zeper ýetirýär.
Yrak: Urdaky ziggurat we gadymy Wawilon
Medeniýetiň sallançagy hasaplanylýan Yragyň günortasynda aşa gyzgynlyk müňýyllyk taryhy ýuwaşlyk bilen öçürip barýar. Şolaryň hatarynda 4000 ýyllyk taryhly, şumerleriň Aý hudaýy Nanneniň basgançakly ybadathana toplumy (ziggurat) süýşýän çäge depeleriniň we güýçli ýelleriň täsirinde kem-kemden çüýreýär. Gurakçylyk sebäpli ýerasty suwlaryň şorlaşmagy gadymy kerpiçleriň içine duz kristallarynyň aralaşmagyna we olaryň içinden pytramagyna sebäp bolýar.
Eýran: Yspyhanyň metjitleri
Yspyhan şäherindäki taryhy binalar hem ýeriň çökmeginden ejir çekýär. Suw derejesiniň peselmegi binalaryň aşagyny durnuksyz edýär. Howanyň aşa gyzmagy we çyglylygyň üýtgemegi IX asyrdan bäri saklanyp gelýän meşhur metjitleriň gümmezlerinde jaýryklaryň emele gelmegine getirdi. ÝUNESKO, gynansak-da, bu binalaryň hem ýykylyp biljekdigini duýdurýar.
Pasha adasy: Moai heýkelleri
Dünýä meşhur ägirt uly daş heýkelleriň ýene on ýylyň dowamynda suw astynda galmak howpy bar. Ummanyň derejesiniň ýokarlanmagy we güýçli suw joşgunlary adanyň medeni gymmatlyklarynyň ýarysyndan gowragyna wehim salýar. Bu ýagdaý diňe bir taryhy däl, eýsem, adanyň esasy girdeji çeşmesi bolan syýahatçylygy hem togtadyp biler.
Beýik Hytaý diwary
21 000 kilometrlik bu ägirt uly desga hem öz berkligini ýitirip barýar. Diwaryň uly böleginiň dykyzlandyrylan toprakdan gurulmagy ony ýele we ýagşa garşy ejiz edýär. Häzirki wagtda diwaryň diňe 6%-i gowy ýagdaýda saklanyp galdy. Alymlar diwary halas etmek üçin mohlardan we lişaýniklerden ybarat bolan «biogabyk» (biological crust) ulanmagy teklip edýärler. Bu tebigy gatlak diwaryň indiki opurylmagynyň öňüni alyp biler.
ÝUNESKO-nyň bu hasabaty howanyň üýtgemeginiň diňe dowam edýän durmuşa däl-de, eýsem, adamzat taryhynyň iň ähmiýetli miraslaryna hem zarba urýandygyny görkezýär.
