NASA-nyň «Curiosity» marsahody täsin himiki tejribäni üstünlikli amala aşyrdy. Onuň dowamynda Marsyň toprak nusgalarynda onlarça görnüşli organiki molekulalar tapyldy.
«Nature Communications» žurnalynda çap edilen barlag, çäkli mukdardaky reagentleri ulanmak arkaly amala aşyrylan «çyg himiýa» usulyna esaslanýar. Alnan netijeler alymlara Gyzyl planetadaky organiki birleşmeleriň şu güne çenli iň jikme-jik profilini düzmäge mümkinçilik berdi. Bu bolsa gadymy Marsyň ýaşaýşyň ýüze çykmagy üçin zerur bolan şertlere eýe bolandygyny tassyklaýar.
Nusgalary seljermek üçin SAM (Sample Analysis at Mars) mini-laboratoriýasynda seýrek duş gelýän TMAH (tetrametilammoniý gidroksidi) reagenti ulanyldy. Gyzdyrylan wagty çylşyrymly maddalary dargadyp bilýän adaty piroliz usulyndan tapawutlylykda, «çyg himiýa» tehnologiýasy organiki molekulalary zeper ýetirmezden uçujy önümlere öwürmäge mümkinçilik berýär. Bu usul «Ogunwit-Biç» sebitiniň toýunly dag jynslarynda benzolkarbon kislotalarynyň metilleşdirilen önümlerini we alifatiki birleşmeleri hasaba almaga şert döretdi. Şeýle tapyndylar çylşyrymly organikanyň, radiasiýa garamazdan, Marsyň ýerüsti gatlagynda milliardlarça ýyl saklanyp bilýändigini subut edýär.
Häzirki tapgyrda barlagçylar ýüze çykarylan maddalaryň gelip çykyşynyň üç sany mümkin bolan ugruny öwrenýärler: wulkanik işjeňlik netijesinde dörän abiogen sintez, uglerodly meteoritler arkaly getirilen maddalar ýa-da gadymy mikrob ýaşaýşynyň biologiýa yzy. Molekulalaryň biologiýa degişlidigi barada häzirlikçe aýdyň tassyklama ýok hem bolsa, olaryň dürlüligi planetanyň geçmişde ýokary himiki işjeňlige eýe bolandygyny görkezýär.
«Curiosity-niň» ulanan usulyýetiniň üstünligi planetologiýada täze sahypany açýar. Meňzeş enjamlar we «çyg himiýa» usullary geljekki möhüm missiýalaryň esasyny düzer:
ExoMars (Rosalind Franklin): 2028-nji ýylda uçurylmagy meýilleşdirilýän Ýewropanyň marsahody toprak gatlagynyň çuňluklaryndan ýaşaýyş gözlemek üçin TMAH-y ulanýan MOMA analizatory bilen enjamlaşdyrylar.
Dragonfly: NASA-nyň Saturnyň hemrasy Titana ugratjak oktokopteri, bu asman jisiminiň organiki «okeanlaryny» we gum depelerini öwrenmek üçin meňzeş himiki reagentleri ulanar.
