Köp adamlaryň çagalykdan eşidýän zady: appendikssiz arkaýyn ýaşap bolýar. Onuň bardygy, adatça, diňe köriçege ýüze çykanda we operasiýa zerur bolanda ýatlanylýar. Öňden bäri ylym hem oňa şeýle garaýardy.
XIX asyrda iňlis tebigatşynasy Çarlz Darwin appendiksiň, esasan, ösümlik bilen iýmitlenen gadymy ata-babalarymyzyň iýmit siňdiriş organlarynyň rudimenti, ýagny galyndysydygyny öňe sürdi. Ewolusiýanyň dowamynda bu organyň öz funksiýasyny ýitirip, peýdasyz diýen ýaly bolup galandygyna ynanýardylar. Bu pikir okuw kitaplarynda we lukmançylyk tejribesinde bir asyrdan gowrak wagtlap saklanyp galdy. Şeýle-de bolsa, häzirki zaman barlaglary appendiksiň taryhynyň has çylşyrymlydygyny görkezýär.
Bu kiçijik ösüntgi ýogyn içegäniň başynda ýerleşýär, ýöne onuň görnüşi haýwanlarda dürli-dürli bolýar. Adamlarda we iri maýmynlarda ol uzyn we silindrik bolýar. Koalalar we wombatlar ýaly käbir torbaly haýwanlarda ol gysga ýa-da guýguç şekilli bolýar. Käbir gemrijilerde we towşanlarda onuň gurluşy tapawutly, käte, hatda şahalanan görnüşde hem bolup biler. Bu dürlülik alymlara wajyp netijäni salgy berdi: appendiks, megerem, ewolýusiýanyň dowamynda kän gezek peýda bolan bolmaly.
Deňeşdirme barlaglary bu çaklamany tassyklady. Süýt emdirijileriň ýüzlerçe görnüşiniň seljermesi appendiksiň 361 görnüşde azyndan 32 gezek garaşsyz ösendigini görkezdi. Biologiýada bu konwergent ewolýusiýa diýlip atlandyrylýar – munda organizmleriň dürli toparlary meňzeş şertlerde meňzeş çözgütlere gelýär.
Bu organ nämä gerekkä?
Onuň esasy funksiýalarynyň biri immun ulgamy bilen baglanyşyklydyr. Appendiksiň diwarlarynda limfoid dokumalar — içegelerdäki mikroblary gözegçilikde saklamaga kömek edýän immun öýjükleriniň toparlary bar. Bu ulgam, esasanam, immun ulgamy heniz ýaňy kemala gelýän çagalyk we ýetginjeklik döwründe işjeň bolýar.
Başga bir gipoteza hem bar. Käbir alymlar appendiksiň peýdaly bakteriýalar üçin bir görnüşli "gaçybatalga" bolup hyzmat edip biljekdigine ynanýarlar. Eger agyr içege infeksiýasy mikroflorany ýok etse, appendiksde saklanyp galan mikroorganizmler içege deňagramlylygyny has çalt dikeltmäge kömek edip bilýär.
Şeýle-de bolsa, häzirki zaman barlaglary appendiksiň kesilip aýrylmagynyň göwreliligi peseldýändigi baradaky uzak wagtlap dowam eden howatyrlanmalary goldamaýar. Giň möçberli lukmançylyk barlaglary şeýle täsiriň ýokdugyny anyklady.
Şeýle-de bolsa, häzirki zaman durmuşynda appendiksiň orny örän pes bolmagynda galýar. Geçmişde, adamlar içege infeksiýalary bilen ýygy-ýygydan ýüzbe-ýüz bolanda, bu organ ýaşaýyş üçin uly artykmaçlyk beripdir. Häzirki wagtda arassaçylyk düzgünleri, arassa suw we antibiotikler sebäpli şeýle howplar has az duş gelýär.
Ýöne bir howp saklanyp galýar: appendiksiň çişmegi. Şonuň üçin lukmançylykda, adatça, ýokançly organ aýrylýar.
Appendiksiň taryhy ewolýusiýa lukmançylygynyň möhüm bir ýörelgesini ýada salýar: bedenimiziň köp aýratynlyklary gadymy adamlaryň ýaşan şertlerine laýyk kemala gelipdir. Bir wagtlar bize diri galmaga kömek eden zadyň häzirki zaman dünýäsinde ähmiýeti ujypsyz bolup biler.
