Abraýly Science ylmy žurnalynyň redaksiýasy 2025-nji ýylda gazanylan möhüm 10 sany ylmy üstünligiň sanawyny düzmek bilen bu ýyly jemledi.
1. Gaýtadan dikeldilýän energetika
Bu gezek neşir reýtingiň başynda gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleriniň – Günüň, ýeliň we gidroenergetikanyň ulanylyşynyň çalt depginde ösüşini ýerleşdirdi. Köp ýurtlarda «ýaşyl» energiýanyň bahasy 70-90% arzanlady. Aýratynam, dünýäde Gün panelleriniň 80%-den gowragyny we ýel turbinalarynyň 60% töweregini öndürýän hem-de energiýanyň, takmynan, 20%-ini gaýtadan dikeldilýän çeşmelerden alýan Hytaý tapawutlanýar.
2. Şalynyň gijeki yssa durnuklylyk geni
Şu ýyl hytaý alymlary şalynyň 12-nji hromosomasynda QT12 genini ýüze çykardy. Bu gen gijeki yssyda tüwiniň näme üçin hilini ýitirýändigini düşündirýär. Geniň tüwiniň täjirçilik görnüşine goşulmagy hasyllylygy 78% ýokarlandyrdy we gowşak tüwiniň paýyny azaltdy.
3. Emeli aňda öňegidişlik
Şu ýyl uly dil modelleri Gemini we GPT-5 Halkara matematika olimpiadasynda talyplardan öňe geçdi. Beýleki EA ulgamlary bolsa bakteriýalaryň antibiotiklere durnuklylygyny düşündirýän täze çaklamalary öňe sürüp, himiki reaksiýalaryň laýyk şertlerini adamdan çalt kesgitledi.
4. Mýuonlaryň Standart modele gaýdyp gelmegi
Takyk KHD (kwant hromodinamikasy) modelirlemesiniň kömegi bilen mýuonlaryň häsiýetlerine gaýtadan seredilenden soň, nazaryýet bilen tejribäniň arasyndaky çaprazlygy azaldyp, Standart modeli saklamak başartdy.
5. Denisow adamynyň daşky keşbi
Alymlar 1933-nji ýylda tapylan kelleçanagyň, hakykatdan-da, denisow adamyna degişlidigini tassyklady. DNT-ni diş daşyndan almak başartdy, bu hem daşky keşbi takyk dikeldip başlamaga mümkinçilik berdi.
6. Täze LSST teleskopy
Çilidäki Wera Rubin obserwatoriýasy işläp başlady. Ol on ýylyň dowamynda gijeki asmany skanirläp, Älemiň açyk üç ölçegli kartasyny döreder.
7. Doňuz organlarynyň transplantasiýasy
Genetiki taýdan üýtgedilen doňuz böwregi adam organizminde dokuz aýa çenli işledi we bu, gürrüňsiz, uly öňegidişlik hasaplanýar. Alymlar onuň iş möhletini ýene uzaltmagyň ýollaryny gözlemegi dowam etdirýär.
8. Neýronlar we çişiň ösmegi
Ylmy gözleg neýronlaryň mitohondriýany rak öýjüklerine geçirip, olaryň ösüşini we metastazlaryň emele gelmegini güýçlendirip bilýändigini görkezdi.
9. Gonoreýa garşy täze derman serişdeleri
Iki derman serişdesi kliniki synaglaryň üçünji tapgyryndan geçdi we ABŞ-da tassyklandy, bu hem durnukly ýokanja garşy göreşmäge umyt berdi.
10. Çaga üçin gen terapiýasy
Lukmanlar CRISPR redaktirlemesiniň kömegi bilen 2024-nji ýylda doglan çagada seýrek mutasiýany düzetdi. Onuň ýagdaýy gowulaşdy. Häzir ol öýünde bejergi almagyny dowam etdirýär.
