Öň Pasha adasyndaky ýüzlerçe äpet daş tokgalary ýerli jemgyýetiň wekilleri tarapyndan bir serdaryň ýolbaşçylygynda döredilen diýlip hasaplanýardy. Ýöne täze barlagyň awtorlary bu tassyklamany şübhe astyna aldylar. Olar meseläni öwrenip, adanyň esasy daş karýeri bolan Ranu-Rarakunyň jikme-jik üç ölçegli kartasyny düzdüler we has çylşyrymly görnüşi gördüler. Indi olar äpet heýkelleriň birnäçe garaşsyz jemgyýetleriň arasyndaky bäsdeşligiň netijesi diýip çaklaýarlar.
Bu barada PLOS One žurnalynda çap edilen ylmy makalada aýdylýar.
Rapanui ýa-da Pasha adasy – iň çetki adamly adalardan biridir. Ilkinji adamlar bu ýere XII-XIII asyrlaryň aralygynda gelipdirler. Adanyň esasy gözellikleri XIII-XVII asyrlaryň aralygynda döredilen adam şekilli monolit daş heýkellerdir (moai). Moaileriň ortaça beýikligi takmynan dört metr bolup, agramy köplenç 12 tonnadan geçýär. Moailer köplenç abraýly atalaryň şekillendirilmegi, häkimiýeti we nesil dowamyny aňladýan nyşanlar hasaplanýar.
Moaileri döredijileriň zähmetini guramagyň syryny çözmek üçin, ABŞ-daky Binghamton uniwersitetiniň wekili Karl Liponyň ýolbaşçylygyndaky alymlar topary Ranu-Raraku daş känini seljerdiler. Barlagçylar dronlary we fotogrammetriýa usulyny ulanyp, karýeriň ýokary jikme-jik üç ölçegli modelini döretdiler. Seljerme karýeriň 30 aýratyn iş ýerine ýa-da zolagyna bölünendigini görkezdi, olaryň her birinde daşy oýmagyň we işlemegiň özboluşly usullary tapyldy.
Professor Lipo heýkeli döretmegiň ähli tapgyrlarynyň bir zolagyň çäklerinde amala aşandygyny düşündirdi. Bu ähli zähmetiň bir merkezden dolandyrylýan ulgamyna däl-de, garaşsyz ussahanalaryň bir toruna has meňzeýär. Täze maglumatlar moaileri daşamak üçin müňlerçe işçiniň zähmetiniň zerur däldigi baradaky çaklama bilen gowy utgaşýar. Birnäçe adam urganlaryň kömegi bilen heýkeli öňe "ýöredip" bilipdir.
Alymlar adadaky süýji suw çeşmeleriniň bir häkimiýet merkezine degişli däldigine hem subutnama tapdylar. Dürli jemgyýetler olary öz aralarynda paýlaşypdyrlar.
Liponyň sözlerine görä, moaileri döretmek öz toparyň güýjüni görkezmegiň we aýratynlygy aňlatmagyň bir usulyna meňzeýär. Bu wersiýa, birleşen elita adamlary moai gurmaga mejbur etdi we bu, serişdeleriň tükelmegi sebäpli Pasha adasynyň jemgyýetiniň ýykylmagyna getirdi diýen öňki tassyklamany ret edýär. Lipo bu wersiýany ýalňyş diýip atlandyrdy, sebäbi hiç hili ýeke-täk häkimiýet bolmandyr we her bir jemgyýet bäsdeşlikden ugur alyp, biri-birinden garaşsyz işläpdir.
