Edil barmak yzlary ýaly, gözüň reňki hem ynsanyň özboluşlylygyny görkezýän üýtgeşik bir alamatdyr. Munuň özeni görejiň dürli reňkli perdesinde saklanýan dury himiki madda — melanin pigmentine daýanýar. Ýöne bu pigmentň dünýä ýüzündäki paýlanyşy birmeňzeş däldir.
Gözüň esasy sekiz sany reňk öwüşgininiň aňyrsynda asyrlar boýy dowam eden geografik uýgunlaşma, genetikanyň üýtgemegi we halklaryň uly göçüş taryhy ýatyr.
Mele gözler: adamzat taryhynyň ewolýusiýa galkany
Mele gözler dünýäde absolýut liderligi saklaýar. Häzirki wagtda Ýer şarynyň ilatynyň 70%-den 79%-e çenli bölegi mele gözlüdir. Bu goýy we çuň reňk esasan Afrika, Aziýa sebitlerinde we ABŞ-nyň birnäçe ştatlarynda has köp duş gelýär.
Ewolýusiýa nukdaýnazaryndan seredeniňde, bu reňk esasy başlangyç reňk hasaplanýar. Genetiki gözlegler mundan takmynan 10 müň ýyl ozal tutuş adamzat üçin diňe mele gözüň mahsus bolandygyny görkezýär. Bu reňkiň ekwator we tropik guşaklyklarda saklanyp galmagy hem-de agdyklyk etmegi tebigy zerurlyk bilen düşündirilýär: melaniniň ýokary mukdary gözüň dokumalaryny Gün şöhlesiniň güýçli ultramelewşe (UV) şöhlelenmesinden goraýan tebigy süzgüç bolup hyzmat edýär.
Gök gözler: ýekeje mutasiýanyň yzy
Gök gözler dünýä möçberinde seýrek duş gelýän reňkleriň biridir. Ýer ýüzüniň ilatynyň 10%-i gök gözli bolup, bu öwüşgin gözde gök pigmentiň barlygy bilen bagly däldir. Gaýta tersine, ol dürli reňkli perdede melaniniň örän pes derejededigi sebäpli ýüze çykýar. Gözüň içine düşýän ýagtylyk aýratyn bir görnüşde dargaýar we netijede gök reňk görnüşini emele getirýär.
Bu reňkiň peýda bolmagy gadymy bir genetik özgermäniň netijesidir. Gök gözli adamlar esasan Demirgazyk we Gündogar Ýewropada ýaşaýarlar. Ol ýerlerde Gün şöhlesiniň az bolandygy üçin, adamyň bedenine galyň tegmil goranyşy gerek bolmandyr.
Taryhy göçüş we migrasiýa hadysalary netijesinde bu alamat wagtyň geçmegi bilen beýleki yklymlarda hem durnukly bolup galdy. Meselem, häzirki wagtda ABŞ-nyň ilatynyň takmynan 27%-i gök gözlüdir.
Seýrek öwüşginler: sary-goňurdan mis öwüşginine çenli
Melaniniň ortaça derejesi we ýagtylygyň döwülme aýratynlyklary has seýrek hem-de çylşyrymly reňk garyndylaryny ýüze çykarypdyr:
Sary-goňur (hoz reňkli) gözler: ýaşyl, altyn we ýantar (sary-goňur) öwüşginleriň ajaýyp garyndysydyr. Beýle reňkli gözler köplenç Demirgazyk Afrikanyň, Ýakyn Gündogaryň, şeýle hem Ispaniýanyň we Braziliýanyň ilatyna has mahsusdyr.
Ýantar gözler: bulary köplenç sary-goňur gözler bilen gatyşdyrýarlar, ýöne olar arassa, dury altyn ýa-da mis reňkli öwüşgini bilen tapawutlanýar. Bu seýrek reňkli gözler dünýä ilatynyň takmynan 5%-inde bolup, esasan Aziýada, Günorta Amerikada we Günorta Afrikada duş gelýär.
Kenarýaka we daglyk sebitleriň sowuk öwüşginleri
Çal we ýaşyl gözler dünýädäki iň seýrek reňkli gözleriň sanawyny jemleýär. Gök gözlerde bolşy ýaly, bularyň hem peýda bolmagy melaniniň ýetmezçiligi bilen baglydyr. Şonuň üçin bu reňkler dumanly we ýumşak howaly sebitleriň alamaty hasaplanýar.
Çal gözler agras kümüşsöw we çalymtyk gök öwüşgine eýedir. Ýaşyl reňk bolsa, dünýäde iň seýrek duş gelýän göz reňki hökmünde ykrar edilendir. Geografik taýdan bu iki reňk hem Demirgazyk-Günbatar Ýewropanyň — Irlandiýanyň, Şotlandiýanyň we Islandiýanyň daglyk hem-de kenarýaka çäkleri bilen berk baglanyşyklydyr. Taryhda olar kelt we german gelip çykyşly halklar bilen utgaşdyrylýar.
Ynsanyň gözlerindäki bu reňk dürlüligi diňe bir gözellik gatanjy däl-de, eýsem pederlerimiziň dünýä ýüzündäki göçüş ýollaryny görkezýän janly kartadyr. Her bir öwüşgin ynsan nesliniň daşky gurşawa uýgunlaşmagynyň we tebigatyň ýowuz şertleriniň biziň şahsy aýratynlygymyza öwrülmeginiň aýdyň subutnamasy bolup hyzmat edýär.
