Adamzat taryhynda ilkinji megapolisleriň döremegi, adatça, birmeňzeş gözgyny ýagdaýlara getiripdir diýlip hasap edilýär: ägirt uly baýlyklaryň hökümdarlaryň elinde jemlenmegi, ruhany elitanyň peýda bolmagy we garyplaryň gysylmagy.
Mesopotamiýanyň, Gadymy Müsüriň we Miken Gresiýasynyň şäherleri hut şeýle ösüpdir. Ýöne Ýork uniwersitetiniň arheologlarynyň abraýly «Antiquity» ylmy žurnalynda çap edilen giň gerimli gözlegi başga bir zady subut edýär: gadymy Hindistanda siwilizasiýanyň başgaça modeli hereket edipdir, ol ýerde şäheriň ösmegi bilen adamlar hem deň bolupdyr.
Harappa siwilizasiýasynyň iň uly merkezleriniň biri bolan beýik Mohenjo-Daro şäheriniň (b.e.öňki III müňýyllygyň ortalary — II müňýyllygyň başlary, häzirki Pakistanyň çägi) gurluşyny öwrenip, alymlar täsin bir ýagdaýy ýüze çykardy: bu ýerde jemgyýetiň gatlaklara bölünmegi wagtyň geçmegi bilen güýçlenmän, eýsem asyrlarboýy yzygiderli peselipdir.
Deňligiň matematikasy: arheologlar nähili hasaplady?
Taryhçylaryň birwagtky çaklamalaryny takyk sanlaryň diline geçirmek üçin, gözlegiň awtorlary Jini koeffisientini — emläk deňsizliginiň derejesini görkezýän ykdysady görkezijini (bu ýerde 0 — doly deňlik, 1 — ähli baýlygyň diňe bir adama degişli bolan iň ýokary deňsizlik derejesi) ulandy.
Arheologlar şäheriň dürli ýerlerindäki 309 sany ýaşaýyş öýüniň meýilnamasyny sanly ulgama geçirip, olaryň meýdanyny maşgala gurplulygynyň esasy alamaty hökmünde ulandy. Netijeler bolsa haýran galdyryjy boldy:
- Mohenjo-Daro üçin umumy Jini koeffisienti bary-ýogy 0.44 boldy. Deňeşdirmek üçin, gadymy grek şäheri Knosda bu görkeziji 0.86, maýýa şäherlerinde bolsa 0.75 bolup, elita bilen gullaryň arasyndaky ägirt uly tapawudy görkezýär. Mesopotamiýanyň Ur we Ugarit şäherleri hem 0.6 çäginden ynamly geçýär.
- Wagtyň geçmegi bilen üýtgeme: şäheriň ösüşiniň iň irki döwürlerinde (takmynan b.e.öňki 2500-nji ýyl) gatlaklara bölünme ortaça derejede (0.39) bolupdyr. Ýöne megapolisiň hereket eden soňky döwründe (takmynan b.e.öňki 2100-nji ýyl) Jini koeffisienti 0.23-e çenli düşüpdir. Bu görkeziji Bürünç asyrynyň ägirt uly söwda merkezi üçin däl-de, eýsem iň ýönekeý irki ekerançylyk jemgyýetlerine mahsus bolan derejedir.
Binagärlik patyşalar üçin däl-de, adamlar üçin
Mohenjo-Daronyň asyrlarboýy alymlary kyn ýagdaýda goýan esasy wizual aýratynlygy — bu ýerde kaşaň köşkleriň, dabaraly patyşalyk aramgähleriniň ýa-da ýapyk ybadathanalaryň düýbünden bolmazlygydyr. Ýöne munuň deregine jemgyýetçilik bähbitleri gülläp ösüpdir.
Altyn ybadathanalaryň deregine şäher serişdeleri hemme kişi üçin elýeterli bolan iň çylşyrymly infrastrukturalara gönükdirilipdir. Öýler tertipsiz däl-de, bir umumy taslama boýunça gurlan giň köçeleriň ugrunda berk tertip bilen ýerleşdirilipdir. Şäheriň ýapyk görnüşli umumy kanalizasiýa we suw akdyryş ulgamy bolupdyr. Adaty ýaşaýyş öýleriniň agramly böleginde kerpiçden gurlan hususy suwa düşülýän otaglar, hajathanalar we guýular bar eken.
Mohenjo-Darodaky jemgyýetçilik suw akdyryş ulgamy. Çeşme: Antonio Ciufo / Getty Images
Merkezleşdirilmedik ykdysadyýet
Näme üçin baýlyk ýokarky gatlagyň elinde jemlenmändir? Munuň jogaby Harappa siwilizasiýasynyň dolandyryş we söwda gurallarynda gizlenýär.
Arheologlar meşhur hind möhürleriniň (täjirçilik hasabyny ýöretmegiň, harytlary bellemegiň we karzy tassyklamagyň esasy guraly) aýratyn dolandyryş merkezlerinde däl-de, iň adaty ýaşaýyş öýlerinde köpçülikleýin tapylýandygyna üns berdi. Mesopotamiýada bolsa şeýle möhürler köşk ýa-da ybadathana býurokratiýasy tarapyndan doly monopoliýalaşdyrylypdyr.
Bütin sebit üçin umumy bolan berk ölçeg we agyrlyk ulgamy bilen bir hatarda, bu ýagdaý Mohenjo-Daroda ykdysady häkimiýetiň raýatlaryň arasynda paýlanylandygyny görkezýär.
«Mohenjo-Daro bize iň seýrek we iň wajyp taryhy sapagy berýär. Köpçülikleýin dolandyryş, jemgyýetçilik ýerleriniň ösdürilmegi we monopoliýalaryň berk gözegçilikde saklanmagy, megapolisiň çalt ykdysady ösüş şertlerinde deňsizligi diňe bir saklamaga däl, eýsem ony peseltmäge hem ukyplydyr» – diýip, gözlegiň awtorlary jemleýär.
