Halkara arheologik ekspedisiýasy Yssyk-kölüň Töru-Aýgyr obasynyň golaýyndaky suw howzunda geçirilen giň möçberli barlaglaryň netijelerini mälim etdi. Alymlar diňe bir orta asyr şäheriniň köçeleriniň kartasyny düzmän, eýsem, XV asyrda onuň birden suw astynda galmagynyň sebäplerini hem anyklamagy başardylar.
2023–2024-nji ýyllar üçin düzülen resmi hasabatda, XIX asyryň ahyryndan bäri ylma mälim bolan bu ýadygärligiň täze öwreniliş tapgyry barada gürrüň edilýär.
Sebitiň taryhynda ilkinji gezek suwasty uçuş apparatlary we 3D-fotogrammetriýa usullary ulanyldy. Bu bolsa, suwuň astynda we palçyk gatlaklarynyň aşagynda gizlenen harabalyklaryň takyk sanly modelini döretmäge mümkinçilik berdi.
Gazuw-agtaryş hasabatlaryna görä, kölüň düýbünde kerpiç binalaryň galyndylary, senetçilik ojaklary we çylşyrymly daş düşelgeler hasaba alyndy. Çäge gatlagynyň aşagyndan tapylan syrçaly keramika bölekleri, bürünçden ýasalan zatlar, metal öndürilişiniň yzlary we öý haýwanlarynyň süňkleri şäheriň medeni gatlagynyň gowy saklanandygyny görkezýär.
Barlagçylar onuň wagtlaýyn düşelge däl-de, X–XV asyrlarda gülläp ösen uly şäher bolandygyny tassykladylar. Şäheriň infrastrukturasy şol döwrüň iri söwda merkezlerine mahsus bolan ýokary derejede ösüpdir.
Tapylan uly binalaryň (belki-de metjit ýa-da kerwensaraý) düýpleri, kerpiç bişirýän küreler we suw geçiriji turbalar şäheriň Beýik Ýüpek ýolunyň möhüm duralgasy bolandygynyň alamatydyr. Iň möhüm tapyndylaryň ýene biri-de — ýaşaýyş kwartallaryna golaý ýerde ýerleşen XIII–XIV asyrlara degişli musulman gonamçylygydyr. Onuň meýdany, takmynan 304 metr, uzynlygy bolsa 198 metrdir. Guburlaryň kybla tarapa bakdyrylmagy, şol döwürde şäher ilatynyň yslam dinine berk eýerendigini subut edýär.
Şäheriň suw astynda galmagynyň sebäpleri baradaky täze maglumatlar, iň esasy açyş boldy. Geologlaryň we arheologlaryň barlaglary şäheriň ýuwaş-ýuwaşdan däl-de, XV asyrda bolup geçen güýçli ýer titremesiniň zarbyna, şolbada suwa çökendigini görkezýär. Bu hadysa kenarýaka çyzygynyň birden aşak düşmegine getiripdir.
Alymlar bu ýeriň «taryhy kapsula» meňzeýändigini aýdýarlar. Tebigatyň heläkçilikli güýjüne garamazdan, şäherde köpçülikleýin adam pidalarynyň ýoklugy, ýaşaýjylaryň harabalyklar suw astynda galmazdan öň öýlerini terk edip ýetişendiklerini aňladýar.
Arheologlaryň Töru-Aýgyr akwatoriýasyndaky işleri halkara guramalary bilen ýakyn hyzmatdaşlykda alnyp barylýar. Bu desga ÝUNESKO-nyň «Beýik Ýüpek ýoly» maksatnamasy üçin hem uly ähmiýete eýedir.
