Halkara biologlar topary tüwiniň köküniň hatda örän dykyz toprakdan nädip ösüp bilýändigini öwrendi. Nature žurnalyndaky ylmy makalada bellenilişi ýaly, ösümlik öz öýjükleriniň gurluşyny üýtgedip, köki özboluşly senagat turbasyna öwürýän aýratyn mehanizmi ulanýar eken.
Mehanizmiň düýp manysy näme? Köküň içki gatlaklary ýumşak we maýyşgak bolýar, daşky örtük bolsa berk bolmagynda galýar. Bu hem köke kyn toprakdan geçmek üçin zerur bolan berkligi we durnuklylygy berýär.
Ozal alymlara howany gowşak geçirýän dykyz toprakda köküň ujunyň töwereginde etilen gazynyň ýygnanýandygy bellidi. Bu gaz ösümlik üçin signal bolup hyzmat edýär: “uzalmaly däl-de, ýognamaly”. Ýöne etileniň köküň fiziki häsiýetlerini nähili üýtgedýändigi syr bolup galypdy.
Alymlar bu prosesde esasy elementiň OsARF1 belogydygyny anyklady. Etilen bu belogy işjeňleşdirýär, ol hem öz gezeginde sellýulozanyň önümçiligine jogap berýän genleri basýar. Bu basyş diňe köküň içki dokumalarynda bolup geçýär. Sellýulozanyň ýetmezçiligi sebäpli içki öýjükleriň diwarlary inçe hem maýyşgak bolýar we olar gapdala giňäp başlaýar. Şol bir wagtyň özünde, daşky gatlak ýogyn we gaty bolmagynda galýar.
Alymlar muny inženerlikde turba bilen deňeşdirýär: berk daşky örtük bilen basyşyň astynda giňeýän özeniň utgaşmagy. “Turba effekti” köküň egrelmeginiň ýa-da ýemşermeginiň öňüni alyp, oňa toprak bölejiklerini itekläp, pahna ýaly işlemäge mümkinçilik berýär.
Bu zynjyra düşünmek – etilen, OsARF1 belogy we öýjük diwary – seleksionerlere güýçli gural berýär. Indi hatda dykyzlandyrylan meýdanlarda-da kök ulgamlaryny netijeli ösdürip, ýokary hasyl getirip biljek täze tüwi we beýleki ekin görnüşlerini döretmek mümkin bolar.
