Physcomitrium patens garaharsaň (moh) görnüşiniň sporalary Halkara kosmos stansiýasynyň daşynda dokuz aý bolandan soň hem ýaşaýşa ukyply bolup galdy. Kosmosda wagty olar wakuuma, temperatura üýtgemelerine, mikrograwitasiýa, ultrabenewşe şöhlelerine we kosmos radiasiýasyna sezewar boldy diýlip, iScience žurnalyndaky täze makalada aýdylýar.
Synag 2022-nji ýylyň martynda geçirildi. Astronawtlar 20 müň sporaly konteýnerleri HKS-iň daşky tarapynda berkitdi. Ýere gaýdyp gelnenden soň, alymlar kosmosda bolan sporalary barlaghanadaky gözegçilik topary bilen deňeşdirdi. Ultrabenewşe şöhlesinden goralan sporalar gözegçilik toparynyňky ýaly (97%) ösüş görkezdi. Kosmos şertlerine sezewar bolan sporalar bolsa 80%-den gowrak derejede ýaşaýşa ukyplylygyny saklap, sagdyn ösümlikler bolup ýetişdi.
Garaharsaň Ýerde iň gadymy ösümlikleriň biridir. Olaryň ata-babalary, takmynan, 450-500 mln ýyl ozal gury ýeri özleşdiren ilkinji ösümlikleriň hatarynda bolupdyr. Olar briofitler (Bryophyta) toparyna degişlidir. Garaharsaň ýalaňaç üstleri (daşlar, çäge, sowuk we gurak ýerler) ilkinji bolup özleşdirmäge ukyplydyr, sebäbi olaryň sporalary ýel bilen aňsat ýaýraýar, ýaşaýşa ukyplylygyny uzak wagtlap saklaýar we ýaramsyz şertlere çydap bilýär.
Garaharsaňyň ösümlik bölegi birneme gowşak bolup, ultrabenewşeden, çigrekden, ýokary duzlulykdan ýa-da birnäçe gün-hepde suwsuzlykdan ölýär.
Sporalaryň çydamlylygynyň syry olaryň gurluşyndadyr: köp gatly örtük içindäki esasy zady goraýar. Hokkaýdo uniwersitetinden (Ýaponiýa) ylmy gözlegiň awtory Tomomiçi Fudzitanyň aýtmagyna görä, garaharsaňlarda bu ukyp irki Ýeriň ýowuz klimatynda diri galmak üçin peýda bolupdyr.
Alymlar käbir sporalaryň hatda 15 ýyla çenli kosmos şertlerine çydap biljekdigini çaklaýar, bu açyş astrobiologiýa üçin möhüm bolup, ýaşaýşyň adatdan daşary şertlerde hem dowam edip biljekdigini görkezýär.
Käbir hünärmenler, şol sanda Täze Günorta Uels uniwersitetinden biolog Dewid Eldrij sporalar gönüden-göni kosmosda ösüp, köpelip bilermi diýen esasy soragyň açyk bolup galýandygyny belleýär.
