Ýer öňküden çalt aýlanýar we bu taryhda ilkinji gezek global wagtdan sekunty aýyrmagyň zerurlygyna getirip biler. Bu barada Ýeriň aýlanyşy we hasaplaýyş ulgamlarynyň halkara gullugynyň (IERS) we ABŞ-nyň Harby-deňiz obserwatoriýasynyň maglumatlaryna salgylanyp, CNN habar berýär.
2025-nji ýylda alymlar adatdan daşary gysga günleri hasaba aldy. Iň gysga gün 10-njy iýulda boldy – ol adaty 24 sagatdan 1,36 millisekunt ir gutardy. Şeýle-de, 22-nji iýul adatdakydan gysga boldy, 5-nji awgust hem şeýle bolar.
Ýeriň çalt aýlanmagynyň sebäbi hökmünde Aýyň grawitasiýa täsiri, möwsümleýin atmosfera üýtgemeleri we planetanyň içki suwuk ýadrosyndaky prosesler görkezilýär. Tapawudyň bary-ýogy millisekuntdygyna garamazdan, ol hemralaryň, GPS nawigasiýasynyň, aragatnaşygyň, maliýe amallarynyň we atom sagatlarynyň takyklygyna bagly beýleki ulgamlaryň işi üçin möhümdir.
1972-nji ýyldan başlap Ýeriň aýlanmagynyň haýallamagynyň öwezini dolmak üçin global koordinirlenen wagta (UTC) 27 goşmaça sekunt goşuldy. Ýöne 2016-njy ýyldan bu zerur bolmady, çünki planeta çalt aýlanyp başlady. Indi alymlar bu tendensiýa dowam etse, 2035-nji ýyla çenli sekunt aýyrmak zerurlygynyň 40%-e ýetjekdigini duýdurýar. Bu hem 2000-nji ýylyň meselesi ýaly sanly ulgamlarda bökdençliklere getirip biler.
Ylmy gözleg klimatyň üýtgemeginiň hem Ýeriň aýlanmagyna täsir edýändigini görkezdi. Grenlandiýada we Antarktidada buzluklaryň eremegi planetanyň massasynyň paýlanyşyny üýtgedip, tizlenmäni gowşadýar. Alymlaryň pikiriçe, bu proses bolmazdan, otrisatel sekunt eýýäm häzir gerek bolardy.
