Amerikaly alymlar ozon gatlagynyň Antarktidanyň üstündäki böleginiň dikeliş prosesini öwrenmek üçin barlaglary geçirdiler. Olar soňky 15 ýylda emeli hemralar tarapyndan toplanan hakyky maglumatlary öňki çaklamalar bilen deňeşdirdiler. Netijede, alymlar ozon gatlagyndaky deşigiň 95% ähtimallyk bilen gaýtadan dikelip biljekdigini anykladylar. Munuň esasy sebäbi, adamlaryň işjeňliginiň, ýagny ozony dargadýan hlorftoruglerodlaryň (HFU) atmosfera goýberilmeginiň azaldylmagy bolup durýar. Gözlegçileriň pikirine görä, eger bu ýagdaý dowam etse, onda 2035-nji ýyla çenli ozon gatlagyndaky deşik doly ýapylyp biler. Bu barada geçirilen barlaglaryň netijeleri abraýly «Nature» žurnalynda çap edildi.
Ozon gatlagy näme we ol näme üçin möhüm?
Ozon gatlagy – Ýeriň atmosferasynyň ýokarky böleginde, ýagny stratosferada ýerleşýän we Günüň zyýanly ultramelewşe şöhlelerini özüne siňdirýän aýratyn gatlakdyr. Eger-de bu «gorag gatlagyna» zeper ýetse, Günüň şöhleleri gönümel ýer ýüzüne düşer. Bu ýagdaý bolsa deriniň rak keseliniň köpelmegine, görüş bilen bagly kynçylyklaryň we beýleki saglyk meseleleriniň döremegine getirip biler.
1985-nji ýylda alymlar ozon gatlagynyň Antarktidanyň üstündäki böleginde uly deşigiň emele gelendigini anykladylar. Bu deşik esasan sentýabr-dekabr aýlarynyň arasynda peýda bolýar. Alymlaryň geçiren barlaglaryna görä, munuň esasy sebäbi hlorftoruglerodlar (HFU) diýlip atlandyrylýan himiki maddalar bolup durýar. Bu maddalar şol wagtlarda giňden ulanylýardy – esasan hem sowadyjylarda, kondisionerlerde we aerozol gaplarynda.
1987-nji ýylda dünýä döwletleri ozon gatlagyna zyýan ýetirýän HFU maddalaryny tapgyrlaýyn azaldyp, ahyrynda olary ulanmagy düýbünden bes etmek baradaky halkara ylalaşyga gol çekdiler. Bu ylalaşyk «Monreal protokoly» diýlip atlandyryldy. Şol wagtdan bäri, alymlar ozon gatlagynyň gaýtadan dikeliş alamatlaryny synlap gelýärler. Emma olar bu dikeliş prosesiniň näme sebäpli bolup geçýändigini başlangyç döwürde anyk kesgitläp bilmändiler.
Amerikaly alymlar bu soraga anyk jogap tapmak üçin ýörite gözlegleri geçirdiler. Olar ozon gatlagynyň dikelişine täsir edýän sebäpleri anyklamak üçin matematiki model döretdiler. Soňra bolsa olar atmosfera täsir edýän faktorlary göz öňünde tutup, wakalaryň mümkin bolan birnäçe ýaýbaňlanmasyny işläp taýýarladylar:
- birinji ýagdaýda alymlar howada HFU maddalarynyň we parnik gazlarynyň täsirlerini düýbünden aýyrdylar;
- ikinjide olar diňe HFU-ny aýryp, parnik gazlarynyň täsirini sakladylar;
- üçünjide bolsa diňe HFU-laryň täsirleri galdyryldy.
Soňra alymlar bu modellerden alnan netijeleri, Antarktidadaky ozon gatlagynyň soňky 15 ýyldaky hakyky emeli hemra maglumatlary bilen deňeşdirdiler. Netijede, wagt geçdigiçe ozon gatlagynyň dikelişinde adamzadyň gören çäreleriniň uly täsiriniň bolandygy anyklandy. Hususan-da, hlorftoruglerodlary ulanmagy gadagan etmek bu dikeliş prosesine oňyn täsir ýetiripdir. 2018-nji ýylda ozon deşigi öňküsinden has çalt ýapylyp başlapdyr we bu ýagdaý 95% ähtimallyk bilen HFU zyňyndylarynyň azaldylmagy bilen baglanyşykly.
Onda, geljekde nähili bolar? Barlagyň awtorlarynyň pikirine görä, eger adamzat ozon gatlagyny goramak boýunça görýän çärelerini dowam etdirse, 2035-nji ýyla çenli ozon deşigi doly ýapylyp biler. Eger bu amala aşsa, onda bu ýagdaý global ekologiýa meselelerine garşy göreşde adamzadyň üstünlige ýeten seýrek ýagdaýlarynyň biri bolar.
