Gijeki iş we üýtgeýän iş tertibi köpden bäri beden üçin çynlakaý kyn synag hökmünde ykrar edilip gelinýär. Sirkada ritminiň bozulmalary, dowamly ukusyzlyk, stress we ýürek-damar keselleriniň töwekgelçiliginiň ýokarlanmagy çalşykly işleýänler üçin umumy meseledir. Emma abraýly NeuroImage ylmy žurnalynda çap edilen täze barlag biologik sagatlaryň sinhonlaşmasynyň bozulmagynyň bahasynyň hasam gymmada düşüp biljekdigini görkezdi: çalşykly iş beýniniň gurluşyny fiziki taýdan üýtgedýär.
Halkara ylmy işgärler topary Beýik Britaniýanyň Biobankyndan alnan ummasyz maglumatlar toplumyny seljerdi. Alymlar 14 198 adamyň (ortaça ýaşy 47) magnit-rezonans tomografiýasynyň (MRT) skanirlemelerini barladylar. Barlagyň bitewiligini üpjün etmek üçin, rak, insult ýa-da ýürek agyry ýaly agyr patologiýasy bolan adamlar saýlawdan çykaryldy. Gatnaşyjylaryň umumy sanyndan 2 122 adam yzygiderli çalşykly ýa-da gijeki çalşykdaky işledi.
Ýerli zarbalar: haýsy sebitlere zyýan ýetdi?
MRT skanirlemelerini deňeşdirmek arkaly, barlagyň awtorlary çalşykda işleýän işgärleriň çal maddasynyň göwrüminiň statistik taýdan ähmiýetli, simmetrik azalandygyny anykladylar:
Sag talamus. Bu sebit beýniniň esasy "dolandyryş nokady" hökmünde işleýär. Talamus duýgy organlaryndan (görüş, eşidiş, duýuş) ähli signallary kortekse süzüp geçirýär we gönükdirýär hem-de ukyny, oýalygy we aňy düzgünleşdirmekde möhüm orny eýeleýär.
Çep badam şekilli madda (amigdala). Bu sebit duýgulary, ýady, karar kabul etmegi we stress reaksiýalaryny işläp düzmek üçin jogapkärdir.
Şol bir wagtyň özünde barlagçylar aýdyň bir kanunalaýyklygy hasaba aldylar: adam çalşykda hernäçe ýygy we zor işlese, badam şekilli maddanyň göwrümi şonça-da azalýar.
Gowy habar hem bar: beýni öz-özüni dikeldip biler.
Alymlaryň iň ruhlandyryjy açyşy, bu negatiw üýtgeşmeleriň ýene düzelip bilýänligi boldy. Barlaga gatnaşyjylaryň käbiri gözegçilik döwründe hünärlerini üýtgetdiler ýa-da standart “dokuzdan bäşe çenli” iş tertibine geçdiler.
Çalşykly işden çykandan soň ortaça 2,4 ýyldan geçirilen MRT skanirlemeleri gowy netijeleri görkezdi: talamusda we amigdalada dokumalaryň dargamagy doly togtady we käbir ýagdaýlarda alymlar beýniniň öňki göwrüminiň bölekleýin dikelendigini bellige aldylar.
Barlagçylaryň bellikleri
Howply sözbaşa garamazdan, makalanyň awtorlary dowla düşmezlige çagyrýarlar we barlagyň birnäçe möhüm çäkli taraplaryna ünsi çekýärler:
Üýtgeşmeleriň geriminiň ujypsyzdygy. Çalşykly işleýän işçiler bilen “gündizki” işçileriň beýnileriniň göwrümindäki tapawut azdy - ony takyk gurallarda anyklap bolýardy, ýöne dessine kemakyllyga getirmeýärdi.
Sebäpmi ýa-da netije? Barlagyň dizaýny heniz hut smenli iş beýnini zaýalaýar diýen anyk netijä gelmäge mümkinçilik bermeýär. Ters täsiri hem aradan aýryp bolmaz: belki-de, belli bir talamus we amigdala gurluşy bolan adamlar fiziologiki taýdan gijeki işlere has gowy çydap bilýändirler we şeýle hünärleri saýlamaga özleri meýillidirler.
Nusganyň aýratynlyklary. UK Biobank-yň maglumatlary esasan Britaniýanyň ilatynyň sagdyn we abadan ýaşaýan gatlagynyň ýagdaýyny görkezýär, şonuň üçin netijeler jemgyýetiň umumy keşbini doly görkezmeýän bolmagy hem mümkin.
Üýtgeşmeler ujypsyz hem bolsa, bu barlag iş berijilere we saglygy goraýyş edaralaryna aýdyň görnüşde habar berýär: iş tertibini optimizirlemek zerurdyr. Işgärlere saglygy dikeltmek üçin ýeterlik wagt bermek we gijeki tertipsiz smenleri azaltmak diňe bir rahatlyk döretmegiň meselesi bolman, eýsem ruhy saglygy saklamagyň meselesidir.
