"Bagyşlamak we unutmak" diýen meşhur jümle hakykaty görkezmeýär – bu iň bolmanda ylmy nukdaýnazardan şeýle. Amerikaly neýrobiologlaryň Emotion ylmy žurnalynda çap edilen täze barlagy kimdir birini bagyşlanymyzda beýnimiziň negatiw ýatlamalary pozmaýandygyny, gaýtam, olary inçelik bilen redaktirleýändigini subut etdi.
Täze maglumatlary köne ýatlamalara goşmak bilen, ol geçmişdäki öýkeleriň agyrysyny birneme gowşadýar.
Tejribe: Nädip tomograf arkaly öýke döredip bildiler?
Bagyşlamak prosesini hakyky wagt režiminde yzarlamak üçin alymlar 23 meýletinçini çagyrdylar we olary funksional magnit-rezonans tomografiýa (fMRT) skanerine ýerleşdirdiler.
1-nji tapgyr. Negatiwiň emele gelmegi. Gatnaşyjylara örän ýakymsyz, gorkunç ýa-da ýigrenji suratlar görkezildi. Olara bu suratlaryň tejribä gatnaşýan beýleki iki hakyky gatnaşyjy ("saýlaýjylar") tarapyndan ýöriteläp, bilgeşleýin saýlanandygy aýdyldy. Bu bolsa meýletinçilerde nätanyş adamlaryň olara zyýan ýetirmek isleýändigi barada güýçli duýgy döretdi.
2-nji tapgyr. Bagyşlamak. Tejribäniň ýarysynda oýnuň düzgünleri üýtgedi. Gatnaşyjylara saýlawçylaryň biriniň ötünç sorandygy we şeýle saýlawynyň sebäbiniň bardygyny düşündirendigi aýdyldy. Emma ikinji saýlawçy ýekeje-de ökünç bildirmedi.
Şondan soň, meýletinçilerden psihologik tejribe geçirmekleri haýyş edildi: birinji göwne degijä akylly-başly düşünmek we bagyşlamak (bagyşlanan ssenari), ikinji göwne degijiniň suratlaryna bolsa keseden we bolşy ýaly seretmek (bagyşlanmadyk ssenari).
Gatnaşyjylar bir günden soň gaýdyp gelip, şol bir suratlara ýene-de seredenlerinde, olaryň emosional reaksiýalary düýbünden başgaça boldy:
- ⦁ Bagyşlanan saýlawça bolan garaýyş ep-esli ýumşady — onuň "saýlan" suratlary indi agyr stres döretmeýärdi. Agyryny peseldiji täsir dowamly boldy we ýatda galdy.
- ⦁ Bagyşlanmadyk saýlawçy we onuň suratlaryna bolan negatiw garaýşyň derejesi şol öňküligine galdy.
Neýron redaktory: munuň üçin beýniň haýsy sebitleri jogapkär?
fMRT skanirlemesi adamlar hyýalynda bagyşlanlarynda, beýniniň iki esasy böleginiň bir wagtyň özünde ýagtylanýandygyny görkezdi:
1. Dorsomedial prefrontal barda. Bu sebit ýokary kognitiw funksiýalar üçin jogapkärdir: duýgulary düzgünleşdirmek, öz-özüňi seljermek we "sosial kognitiwlik" diýlip atlandyrylýan zat - özüňi başga bir adamyň ýerine goýup, onuň bolşuna düşünmek ukyby.
2. Yzky gippokamp. Beýniniň esasy arhiwi, ol şahsy (epizodik) ýatlamalaryň uzak möhletleýin saklanmagy üçin jogapkärdir.
Alymlar özboluşly bir kanunalaýyklygy gördüler: bagyşlamak pursadynda bu sebitlerde ýüze çykan nerw işjeňliginiň özüne mahsus patterni (suraty), ýagdaýyň adaty ýatlanylmagy wagtynda ikinji günde takyk gaýtalandy.
Bu prefrontal bardanyň göwne degijä düşünmäge kömek edendigini we gippokampyň bu täze "aklaýjy" maglumaty derrew alyp, ony köne negatiw ýada berk ornaşdyrandygyny aňladýar. Beýni hakykatdanam wakanyň täzelenen görnüşini döretdi. Ertesi gün adam hakyky öýkesini däl-de, göwne degijä duýgudaşlyk bildirýän we özüni öýkesi birneme ýazylan görnüşde üýtgedilen konteksti ýatlady.
Awtorlar şeýle netijä gelýärler: bagyşlamak - maglumatlaryň passiw pozulmagy däl-de, "gaýtadan ýazmagyň" işjeň terapewtiki prosesidir. Biz köne ýatlamalara goşulýan, ýaraşmaga ýardam edýän we psihikany dowamly stresden goraýan täze bir wakany döredýäris.
Şol bir wagtyň özünde, barlagçylar synagyň çäklendirmelerini dogruçyllyk bilen boýun alýarlar: laboratoriýada nätanyş adamlaryň ýakymsyz suratlaryna dörän reaksiýa ýakyn adamyň eden dönükligi ýa-da ýürekde goýan çuňňur ýarasy bilen deň däl.
Indi alymlar bu "neýron redaktorynyň" agyr durmuş stresiniň öňünde şeýle netijeli işleýändigini ýa-da işlemeýändigini hem-de ýady täzeleýän täsiriň näçe wagt dowam edýändigini has uly toparlarda barlamaly bolarlar.
