Dünýäniň 195 ýurdunyň üçden ikisinden gowragynda dogluş derejesi ilatyň ýönekeý köpeliş çäginden (bir zenana 2,1 çaga) aşak düşdi. Şol bir wagtda 66 döwletde bu görkeziji eýýäm bir çaga çenli azaldy. «Financial Times» neşiriniň analitikleri we öňdebaryjy demograflar bu prosesiň birden çaltlaşmagyny garaşylmadyk şert — smartfonlaryň, sosial torlaryň we ýokary tizlikli mobil internetiň köpçülikleýin ýaýramagy bilen baglanyşdyrýar.
Global demografik pese gaçyş öňki çaklamalary puja çykarýar. Mysal üçin, bäş ýyl mundan ozal BMG 2023-nji ýylda Günorta Koreýada 350 müň çaganyň dünýä inmegine garaşýardy, ýöne hakyky görkeziji mundan 120 müň çaga az boldy. Şol ýyl Meksikada dogluş koeffisienti taryhda ilkinji gezek Amerikanyňkydan hem aşak düşdi, soňra şuňa meňzeş tendensiýa Braziliýada, Tunisde, Iranda we Şri-Lankada hem syn edildi. Ösüp barýan ýurtlar entek baýap ýetişmänkä, tiz garrap başlady.
«Dogluş derejesiniň peselmegi — biziň döwrümiziň iň esasy meselesi, galan zatlaryň hemmesi diňe onuň netijesidir» diýip, Pensilwaniýa uniwersitetiniň ykdysadyýet boýunça professory Hesus Fernandes-Wilýawerde belleýär.
Meseläniň köki: jübütleriň azalmagy we K-görnüşli çökgünlik
Täze gözlegler demografik çökgünligiň tebigatynyň üýtgändigini görkezýär. Pese gaçyş maşgalalaryň bilgeşleýin diňe bir çaga bilen çäklenmegi sebäpli däl-de, eýsem ýaşlaryň maşgala we gatnaşyk gurmaga seýrek ymtylmagy sebäpli bolup geçýär.
Erkekleriň we zenanlaryň köpüsi öňki ýaly iki çaganyň bolmagyny isleýändiklerini aýdýar. Ýöne demograf Stiwen Şouwyň maglumatlaryna görä, girdejisi ýokary bolan ýurtlarda eýýäm ene bolan zenanlaryň çagalarynyň sany durnukly saklanýar, ýöne soňky 15 ýylda, iň bolmanda, bir çaga dogran zenanlaryň paýy düýpli azaldy.
Şol bir wagtda maşgala gurmak işi iki sany dürli ugra gönükdirilen K-görnüşli prosese öwrüldi:
- Uniwersiteti gutaranlaryň arasynda durmuş gurýanlaryň we çaga edinýänleriň paýy durnukly saklanýar ýa-da artýar.
- Bilimi we üpjünçiligi pes bolan ilat toparlarynda bolsa güýçli pese gaçyş hasaba alynýar.
Döwlet goldaw çäreleri — ösen ýurtlarda 1980-nji ýyllardan bäri çaga kömek pullary we ene-ata rugsatlary üçin hakyky çykdajylaryň üç esse artdyrylmagy hem bu ugruň öňüni alyp bilmedi: ortaça görkeziji barybir 1,85-den 1,53-e düşdi. ABŞ-da we Beýik Britaniýada ykdysatçylar bu pese gaçyşyň ýarysyny diýen ýaly gozgalmaýan emlägiň bahasynyň gymmatlamagy we ýaşlaryň ene-atalary bilen bile ýaşamaga mejbur bolmagy bilen düşündirýär. Emma ykdysady kynçylyklar çökgünligiň global gerimini doly düşündirip bilmeýär: sebäbi dogluş derejesi hatda maddy taýdan doly üpjün bolan Demirgazyk Ýewropada hem peselýär.
Internetiň täsiri: tehnologiýalaryň we demografiýanyň baglanyşygy
Bu ýagdaýa düýpli düşündirişi Sinsinnati uniwersitetiniň ykdysatçylary Natan Hadson we Ernan Moskoso-Boedo berdi. Olar ABŞ-da we Beýik Britaniýada dogluş derejesiniň peselmegi bilen 4G ulgamlarynyň ýaýradylmagynyň arasynda göni baglanyşygyň bardygyny subut etdi. Ýokary tizlikli mobil tehnologiýalaryň ilkinji bolup baran sebitlerinde dogluş derejesi has ir we has çalt peselip başlady.
«Financial Times» neşiri bu öwrülişik nokadynyň her bir bazar üçin özboluşlydygyny we smartfonlaryň köpçülikleýin import edilmegi hem-de Google-da ykjam goşundylar bilen baglanyşykly gözlegleriň artmagy bilen doly gabat gelýändigini belleýär:
- 2007-nji ýyldan bäri: ABŞ-da, Beýik Britaniýada we Awstraliýada ýaşlaryň arasynda dogluş derejesiniň peselmegi birden çaltlaşdy.
- 2009-njy ýyldan bäri: Fransiýada we Polşada.
- 2012-nji ýyldan bäri: Meksikada, Marokkoda we Indoneziýada.
- 2013–2015-nji ýyllarda: Ganada, Nigeriýada we Senegalda.
Instagram we TikTok aldawy hakykata garşy
Notr-Dam uniwersitetiniň ykdysadyýet boýunça professory Melissa Kirni sanly gurşawyň hakyky aragatnaşyklar üçin giňişligi gysýandygyny belleýär. Günorta Koreýada ýaşlaryň arasyndaky janly aragatnaşygyň möçberi soňky 20 ýylda iki esse azaldy.
Demograf Laýman Stoun munuň sebäbini kabul ediş aýratynlyklary bilen düşündirýär:
«Eger siz wagtyňyzy hakyky dünýäde geçirýän bolsaňyz, siziň gapdalyňyzdaky adam baradaky düşünjeleriňiz hakykata esaslanýar. Eger siz wagtyňyzy Instagram-da geçirýän bolsaňyz, onda düşünjeler ýasama, owadanlanan kadalar bilen baglanyşýar».
Stenford uniwersitetinden Elis Ewansyň bellemegine görä, sosial torlar (esasanam, Instagram we TikTok) ýaş zenanlaryň erkek bilen gatnaşyklardan has uly zada garaşmagyna we olaryň, köplenç, taýýar bolmadyk ýokary gatnaşyk derejesini talap etmegine sebäp bolýar. Ýakynda geçirilen gözleg sosial torlary ulanmagyň Afrika materiginiň Sahara çölünden günortadaky ýurtlarynda hem önelgelilik derejesiniň peselmegine täsir edýändigini görkezdi. Zenanlaryň internete girmegi çäklendirilen Günorta Aziýada bolsa ýalňyz adamlaryň paýy has pes boldy.
Telewizordan smartfon ekranyna: näme etmeli?
Media serişdeleriniň demografiýa ýetirýän täsiri baradaky çaklama täze däl. Hatda 2001-nji ýylda gözlegçiler Robert Hornik we Emil Makanani öýde telewizoryň bolmagynyň, dogluş derejesiniň peselmegine girdejiniň ýa-da bilimiň derejesinden hem güýçli täsir edýändigini subut edipdi. 2018-nji ýylda alymlar «telewizorly» öýlerde ýakyn gatnaşyklaryň ýygylygynyň peselýändigini tassyklady. Smartfon bolsa adamyň köp wagtyny ýekelikde geçirýän şahsy ekrany hökmünde bu täsiri has-da güýçlendirýär.
Tehnologiýalary gadagan etmek mümkin däl. Bilermenleriň pikiriçe, adamlaryň öz ýaryny tapmaga kynçylyk çekýän wagty «çaga üçin baýraklar» ýaly adaty ykdysady höweslendirmeler netije bermeýär. Dogluş derejesiniň peselmegi — ýaşlaryň arasyndaky ýalňyzlyk epidemiýasynyň gönüden-göni netijesidir.
Demograflar bir pikire gelýär: ýagdaýy düzetmek üçin adamzat özüniň sanly endiklerini üýtgetmeli bolar — munuň üçin ýa-ha giň gerimli medeni özgerişler, ýa-da platformalaryň döwlet tarapyndan berk düzgünleşdirilmegi gerek bolar.
