Planetologlar tolkunlaryň emele gelişiniň mehanizmlerini düşündirýän uniwersal fiziki modeli işläp düzdi. JGR Planets žurnalynda çap edilen bu barlag Saturnyň Titan atly hemrasynda, hatda örän gowşak ýelleriň hem Ýerdäkiden has uly we beýik tolkunlary döredip biljekdigini görkezdi.
Bu prosesler kenarýaka zolaklarynyň emele gelmeginde, çökündileriň ondan-oňa göçmeginde we ýylylygyň alyş-çalşygynda möhüm rol oýnaýar, bu bolsa olary geçmişdäki howanyň we beýleki dünýäleriň ýaşaýşa ýaramlylygynyň möhüm görkezijisine öwürýär.
Ýer üçin işlenip düzülen adaty tolkun modelleri grawitasiýadaky, atmosferanyň dykyzlygyndaky we suwuklygyň düzümindäki tapawutlar sebäpli, beýleki asman jisimleri üçin laýyk gelmeýär. Deňizleri suwuk metandan we etandan ybarat bolan Titanda atmosfera Ýeriňkiden has dykyz we grawitasiýanyň güýji has gowşak. Netijede, tolkunyň emele gelmegi üçin ýeliň tizliginiň çägi sekuntda bary-ýogy 0,5–0,6 metrdir (Ýerde 2,2 m/s). Titanda ýeliň tizligi sekuntda 5 metr bolanda tolkunlaryň beýikligi bäş metre ýetip biler, biziň planetamyzda bolsa şol hili şertlerde olar diňe 30 santimetr töweregi bolar.
Model gadymy Mars we birnäçe ekzoplaneta üçin hem synagdan geçirildi. Häzirki wagtda Perseverance mars roweriniň işleýän ýeri bolan Gyzyl planetadaky Ýezero kraterinde tolkunlaryň kenarlaryň görnüşini işjeň üýtgedip we sekuntda 1,2–1,7 metr tizlikde çökündileri ondan-oňa göçürip biljekdigi anyklandy.
Bu geologlara häzirki wagtda Marsyň ýüzünde öwrenilýän gadymy deltalary we gatlakly gurluşlary düşündirmek üçin täze maglumatlary berýär.
Ekzoplanetalar üçin netijeler has tapawutly boldy. Kükürt kislotaly kölleri bolan Kepler-163 b planetasynda we suwly LHS 1140 b planetasynda tolkunlar kynlyk bilen emele gelýär. Ergin lawaly kölleri bolan örän gyzgyn 55 Cancri e ekzoplanetasynda, hatda kiçi tolkunlar üçin hem sekuntda azyndan 37 kilometr tizlikli tupanly ýeller gerek.
Şeýlelik bilen, barlagyň awtorlary tolkun işjeňliginiň uzak dünýäleriň atmosfera dykyzlygyny we howasynyň taryhyny seljermäge mümkinçilik berýän güýçli geologik guraldygyny subut etdiler.
