Attosekunt lazerleri häzirki wagtda mikrodünýäni öwrenmek üçin iň öňdebaryjy enjamlar bolup durýar. Olar gysga tolkunly ultramelewşe şöhlelenmesini çykaryp, rentgen şöhleleriniň bahalaryna golaýlaýarlar. Şeýle “ýagtylyk” atomlarda we molekulalarda bolup geçýän hadysalary “görmek” üçin gerek bolup durýar.
Bu barlaglary geçirmek üçin Hytaýyň Guandun welaýatynyň Dunguan şäherinde we Şensi welaýatynyň Sian şäherinde infrastruktura gurulmaga başlandy. Taslama, aşa ultramelewşe, ýumşak rentgen we teragertz tolkun aralyklaryny öz içine alýan 10 kanaly döretmegi göz öňünde tutýar. Mundan başga-da, 22 barlag terminaly hem gurlar.
Gurluşygyň takmynan iki ýyl dowam etmegi meýilleşdirilýär. Ondan soň femtosekunt we attosekunt lazerleri hem-de synag terminallary oturdylar. Geljek bäş ýylyň içinde Hytaýda toplumlaýyn attosekunt ylmy merkeziniň döredilmegine garaşylýar.
Attosekunt näme? Attosekunt, sekundyň kwintilliondan bir (10−18) bölegine deňdir. Bu gysga wagtda ýagtylyk bary-ýogy 0,3 nanometr ýol geçýär (1 nanometr = metriň milliarddan bir bölegi). Muňa mysal hökmünde aýtsak, ýagtylyk sekuntda Ýeriň ekwatoryny 7,5 gezek aýlanýar. Elektron bolsa atom ýadrosynyň töwereginde 150 attosekuntda bir doly aýlaw edýär. Şeýle tiz impulslary çykarýan lazerler bize mikrodünýäniň göze ilmeýän syrlaryny has aýdyňlaşdyrmaga kömek eder.
