Amazonkanyň «altyn» howpy

  • 08.06.2021 14:59
  • 23149
Amazonkanyň «altyn» howpy

Altynyň we beýleki peýdaly baýlyklaryň bikanun gazylyp alynmagy diňe bir dünýäniň biodürlülige örän baý ýerine — Amazonka däl, eýsem, millionlarça adamyň ýaşaýyş gurşawynyň serişdelerine hem täsirini ýetirýär. Bu barada azertag.az-yň habarçysy öz makalasynda ýazýar.

Amazonka tropiki tokaýlaryň we derýalaryň iň iri ulgamy hökmünde bellidir. Bu ýerde planetanyň bipdürlüliginiň 10 göterimi jemlenip, Latyn Amerikasyndaky 9 döwletiň çägine ýaýylyp gidýär. Bu ýerde 47 milliondan gowrak adam, şol sanda ýerli oturymly halklaryň 410-sy ýaşaýar. Özüniň gelip çykyşyna we ekologik häsiýetnamalaryna laýyklykda, bu sebit klimaty kadalaşdyrmak we suwuň aýlanyşygy üçin esasy orun eýeleýär, şonuň bilen birlikde, sebitiň ekologiýa we ykdysady abadançylygyna-da öz täsirini ýetirýär. Şoňa görä-de, Amazonkany gorap saklamak ählumumy ekoulgam üçin örän uly ähmiýete eýedir.
Tokaýlaryň çapylmagy bilen birlikde, derýalaryň hapalanmagy hem Amazonkanyň dürli görnüşli ekoulgamy üçin örän uly howp döredýär. Bu hapalanma gazylyp alynýan baýlyklaryň, şol sanda altynyň rejeli däl usullar arkaly çykarylýandygy bilen baglanyşyklydyr. Altyny almak üçin simabyň ulanylmagy adaty hadysa hasaplanýar, ýöne onuň daşky gurşawa we adamlaryň saglygyna ýetirýän zyýany göz öňünde tutulmaýar. Degişli gözegçiliksiz amala aşyrylýan dag-magdan senagaty tokaýlaryň ýok bolup gitmegine, topragyň eroziýasyna, suwlaryň we gidrobiologik serişdeleriň hapalanmagyna, şeýle-de derýalaryň akymynyň üýtgemegine sebäp boldy.
Dünýä resurslary we sosial-ekologiki torlar institutynyň Amazonkanyň geografiki ýagdaýlary baradaky maglumatlaryna görä, kanuny däl dagçylar gazyp almagyň islendik görnüşi gadagan edilýän ýerli oturymly halklaryň 370 gektar meýdanyna kürsäp girdiler. Mundan başga-da, simaply operasiýalaryň netijesinde, Amazonkanyň derýalarynyň 30-sy hapalanýar. Umumy suw ýygnaýjy desgalar arkaly balyklar serhetden geçip, göçüp gidýärler. Maglumatlara görä, ýerli halklaryň ýaşaýan jemgyýetiniň takmynan 80 göterimine bolsa balyklar iýmit çeşmesi bolup hyzmat edýär. 
BSGG-niň maglumatlaryna laýyklykda, kolumbiýa Amazonkasynda ýaşaýan ýaşaýjylaryň käbiriniň rugsady bilen alnan saç we gan nusgalary olaryň ganynda simabyň möçberiniň bolmalysyndan 150 esse ýokarydygyny görkezýär. Bedendäki metalyň bu ýokary derejesi olaryň nerw, iýmit siňdiriş we immun ulgamyna täsirini ýetirýär.
Ine, hut şu meseleler hem sebitiň köp ýurtlarynda howsalalyk döretdi we şunuň bilen baglylykda, altynyň gazylyp alnyşyny peseltmek boýunça Amazon sebitleýin bileleşigi döredi. Ol ilkibaşda Kolumbiýada başlap, häzirki wagtda Braziliýadan, Perudan, bolowiýadan, Fransuz Gwianasyndan hökümet we raýat jemgyýeti guramalary hem oňa gatnaşýar. Olar bilelikde Amazonkanyň tebigatyna we adamlara altynyň gazyp alnyşynyň täsirini azaltmak boýunça hereketleri utgaşdyrmak babatda hyzmatdaşlyk üçin meýdançany döretmäge çalyşýarlar.

21.07.2024 11:39
25377

Täze Zelandiýada dünýäde seýrek duşýan kit kenara zyňlyp çykdy. Ony janly görnüşde hiç kim görmändir

Täze Zelandiýada Günorta adanyň kenaryna dünýäde kitleriň iň seýrek görnüşi bolan günorta amerikan remnezuby öýdülýän kitiň läşi zyňlyp kenara çykdy. Onuň uzynlygy, takmynan, 5 metr. Phys.org-yň habar bermegine...

19.07.2024 23:31
19307

ABŞ-da Azatlyk heýkeliniň üstünden otly şar uçup geçdi: meteor Manhetteniň üstünde ýandy

16-njy iýulda ABŞ-da Nýu-Ýorkuň we Nýu-Jersiniň ýaşaýjylary adaty bolmadyk bir hadysanyň şaýady boldular: gündizlikde  şäheriň üstünden meteorit uçup geçdi. Diametri 0,3 metrden uly bolmadyk kosmos daşy Nýu-Ýork...

19.07.2024 23:07
3579

Windows işindäki global bökdençlik awiakompaniýalara, banklara, media we köp sanly kompaniýalara täsirini ýetirdi

CrowdStrike kompaniýasynyň kiberhowpsuzlyk üçin programma üpjünçiliginiň täzelenmegi sebäpli ýüze çykan Windows operasion ulgamynyň işindäki global bökdençlik dünýädäki kompaniýalaryň işinde düýpli näsazlyklara...

17.07.2024 16:23
7358

Günde şu tomusda iň güýçli - X1.9 klasly partlama hasaba alyndy

16-njy iýulda Aşgabat wagty bilen 18:26-da Günde güýçli partlama bolup geçdi, oňa X1.9 derejesi berildi. Bu barada Amaly geofizika institutyna salgylanyp, TASS habar berýär. Partlama tomus başlany bäri iň güýçlüsi...